In het kader van Holocaust Memorial Day
presenteren wij de tentoonstelling
26 januari t/m 3 februari 2012 – Raadhuis Amstelveen

Maandag 30 januari 2012 (16.00 – 17.00 uur) een presentatie. Bij deze gelegenheid spreekt onder andere Rudie Cortissos (mede-aanklager in het proces tegen Iwan Demjanjuk) die voor de tentoonstelling brieven ter beschikking stelde van zijn moeder en tante, die beiden in Sobibor werden vermoord.

Op 1 februari 2012 is er een (besloten) bijeenkomst met leerlingen van het NOVA College Amstelveen, die aan een brievenproject rond de holocaust werken.

Openingstijden:
Maandag, dinsdag en woensdag 8.30 tot 15.30 uur
Donderdag 8.30 tot 16.30 uur
Vrijdag 8.30 tot 12.30 uur

Aan de hand van authentieke brieven en kaarten wordt ingegaan op de geschiedenis van een aantal Joodse getto’s en nazi-kampen in de Tweede Wereldoorlog. Ook wordt met poststukken de nazi-propaganda belicht. Recentelijk werden fragmenten uit het dagboek en brieven van Wanda Verduin, die in Auschwitz stierf, aan de tentoonstelling toegevoegd, alsmede brieven van Emmy Cortissos-Dreesde en haar zus Anny, die in Sobibor werden vermoord. >>lees meer

Download de lessuggesties voor het basisonderwijs, bruikbaar bij een rondleiding.

Geschiedenisdocent Dirk Roodzant van het Zeldenrust-Steelantcollege in Terneuzen, die in 2006 de Nederlandse Educatieprijs van de Universiteit van Amsterdam won, stelde een bij deze tentoonstelling behorende doortimmerde lesbrief op voor zowel het basis- als het voortgezet onderwijs. (Alle rechten van deze lesbrieven berusten bij de auteur. Het is niet toegestaan de lesbrieven zonder diens toestemming voor andere doelen te gebruiken.)

Introductiefilm voor de website Late gevolgen van Sobibor | Long shadow of Sobibor.
Redactie: Mirjam Huffener, editing: Robin Hancock

Op 13 december 2012 werd voor een groot en enthousiast publiek in het Amsterdamse Joods Historisch Museum de website The Long Shadow of Sobibor gepresenteerd ter afsluiting van het project Late Gevolgen van Sobibor.

Mirjam Huffener, Arie van Dalen, Linda Andriesse, Jetje Manheim, Frank Huffener

Dit project, gemanaged door Mirjam Huffener, was er oorspronkelijk op gericht de medeaanklagers in het proces tegen Iwan/John Demjanjuk te sterken, maar al snel drong het besef door dat de manier van interviewen door prof. Selma Leijdesdorff meer naar boven bracht dan alleen de relatie tot Sobibor en Demjanjuk.  Zoals het vaker met projecten gaat ontstond een sneeuwbaleffect, zodat tenslotte naast 22 nabestaanden ook negen overlevenden van de opstand in Sobibor, over de wereld verspreid werden geïnterviewd.

Wat er allemaal voor nodig was om die interviews te kunnen maken en ze op de manier vast te kunnen leggen die nu gepresenteerd kon worden vertelde Mirjam Huffener in haar inleiding van de middag.

Het belang van het interviewproject werd treffend gedefinieerd door prof.dr. Ido de Haan. Na een stok in het hoenderhok te hebben gegooid bij wijze van introductie (“ik heb niet genoeg bagage om mij Jood te kunnen voelen; oorlog alleen is niet genoeg”) schetste hij hoe de wereld eruit ziet voor overlevenden en nabestaanden en wat mensen nodig hebben om het leven in die wereld na de catastrofe te kunnen heroveren: herbeleving als belangrijk onderdeel. En daarvoor moet je iets kunnen terugzien, bezoeken, aanraken van wat verloren ging, ook collectief. Kortom: cultureel erfgoed is nodig, en daarbij gaat het om meer dan woorden alleen. De geschiedenis zelf moet levend gehouden worden en dat vergt onderhoud van plaatsen en artefacten, en uitleg, en educatie. Dat kunnen we vinden in de gepresenteerde interviews.
Maar bovendien en vooral laten daarin mensen hun identiteit zien, die zij heroverd en opnieuw opgebouwd hebben. Die is niet uniform en in veel gevallen “op dezelfde vage manier Joods als de mijne, zeer herkenbaar”. Ook in die zin, aldus De Haan, levert dit project een grote, zeer waardevolle toevoeging aan het Joods Cultureel Erfgoed. Waarvan akte.

Vervolgens sprak Doede Sijtsma, bestuursambtenaar bij de Provincie Gelderland, expert op het gebied van de rol die regio’s kunnen spelen binnen internationale samenwerking. In een geestig en coherent verhaal schetste hij hoe de inmiddels tien jaar lange samenwerking tussen Gelderland en de regio Lubelskie in Oost-Polen tot stand kwam en vorm kreeg. Hij bekende trots te zijn op de Gelderse bestuurders, die bijna tegen de verdrukking in Sobibor niet los willen laten, hopelijk ook in de komende jaren. Een uitspraak die wij van harte onderstrepen, nu op hoger niveau door vier landen wordt gewerkt aan plannen om een deugdelijk bezoekerscentrum op het voormalige kampterrein te realiseren en de asvelden in Sobibor te markeren. Wat Sijtsma’s toespraak behalve bewondering voor de duidelijke inhoud vooral achterliet was de aangename herkenning van zijn warme en persoonlijke interesse voor en betekenisvolle steun aan “Sobibor” en het moed gevende inzicht dat echte interesse kan leiden tot grote betrokkenheid.

Vlnr Selma Leydesdorff, Ido de Haan, Frank Affolter; tweede rij Guus en Mary Richheimer en kleinzoon Joël Nataniel Mozes. Daarachter mede-aanklagers.

Prof. Selma Leijdesdorff legde vervolgens aan het publiek uit hoe haar persoonlijke betrokkenheid bij Sobibor èn haar “er tegen kunnen” bepalend zijn geweest voor de interviews. “Een vreselijk of een moeilijk verhaal kun je niet aan iemand kwijt die daar niet mee kan omgaan.“ Het ging om luisteren zonder oordeel, zonder weging van waarheid, wat in het verleden immers alles bepalend was. Sprekend over oral history legde zij uit dat de inzichten in wat geschiedenis is, zijn veranderd. Door betekenisgeving centraal te stellen geef je de geschiedenis een nieuwe betekenis. Hierin staat oral history  tegenover de feitelijke geschiedenis en zijn wetenschappelijke beoefenaren. Herinnering en (juridische) getuigenis zijn twee volstrekt verschillende zaken. Dat zag je in de rechtszaal en de hier gepresenteerde interviews maken dat zichtbaar.
In een getoond fragment zagen we, legde ze uit, dat de interviewer luistert naar het historisch bewustzijn van de geïnterviewde, die niet alleen vertelt wat ze zag maar ook het belang duidelijk maakt van wat zij zag.
De interviews, aldus Leijdesdorff, zijn herinneringsmonumenten van de geschiedenis geworden. En daarvan kan iedereen zich vanaf nu zelf overtuigen via de link www.longshadowofsobibor.com.

Tenslotte stelde Joël Nataniel Mozes zich voor: 3^de jaars student Europese Studies en kleinzoon van Mary Richheimer-Leijden van Amstel, een der geïnterviewde nabestaanden. Na vertoning van het door hem uitgekozen videofragment, waarin zij vertelde over haar liefdeloze jeugd, beschreef hij kort de warme en liefdevolle band die zijn grootmoeder in haar eigen gezin en met de kleinkinderen had en hij sloot af met de opmerkelijke woorden: “Ik hoop dat de veerkracht van oma in de genen zit en dus ook in mij”.

Het was een mooie bijeenkomst. Niet in de laatste plaats door het optreden van Frank Affolter en Heddy Lester, die heel mooi en ontroerend op verschillende momenten stukken uit hun theatervoorstelling 10 Duizend zakdoeken lieten horen.

Rozette Kats

In 2009 gingen twee cliënten van ’s Heeren Loo in Ermelo en hun begeleiders met ons mee op Herdenkingsreis. Zij legden in Sobibor vier stenen voor de twaalf bewoners van ’s Heeren Loo. Deze twaalf bewoners, mensen met een verstandelijke beperking, waren in april 1943 in Sobibor omgebracht.

Dit gegeven was aanleiding voor de Stichting Sobibor om Janneke de Moei te vragen een boekje samen te stellen over de ontwikkelingen in zowel de Duitse als de Nederlandse zorginstellingen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

In zijn inleiding schrijft Alwin Kapitein het volgende: ‘Op heldere, ongecompliceerde wijze schetst Janneke de Moei eerst de geschiedenis van het moordprogramma Aktion T4 in Duitsland, een programma dat voortkwam vanuit de ideeën van de eugenetica. In het tweede deel vertelt zij over de strijd van de zorginstellingen in het bezette Nederland. In tegenstelling tot Duitsland werd hier geen ‘euthanasie’ toegepast op de bewoners. Nederlandse instellingen hadden te maken met problemen als gedwongen evacuaties, geld- of plaatsgebrek. Er zijn hoopgevende verhalen over verzet en onderduik in de instellingen. Maar er is helaas ook een verhaal over Sobibor. Want uiteindelijk ontkwam ook in Nederland één groep bewoners van de zorginstellingen niet aan deportatie: de Joden.’

Donateurs van de Stichting Sobibor die jaarlijks een bedrag van € 25,- of meer overmaken ontvangen eind oktober een exemplaar van dit boekje.

Op woensdag 26 oktober a.s. organiseert de Oudheidkundige Vereniging van Ermelo een avond over dit thema. Deze wordt gehouden om 19.30 uur in de Immanuel kerk in Ermelo (tegenover het station) en is voor donateurs van de Stichting Sobibor gratis toegankelijk.

Koffie/thee kost € 1,50; frisdrank € 2.00.

Bron: www.verzetsmuseum.org

Zeventig jaar geleden werd op last van de bezetter ‘De Joodsche Raad voor Amsterdam’ opgericht die al snel de bevoegdheid kreeg over vrijwel geheel Joods Nederland. De Joodse Raad gaf de anti-Joodse maatregelen van de bezetter door aan de Joodse gemeenschap, onder meer via Het Joodsch Weekblad. De Raad verleende zijn medewerking omdat daardoor een aantal Joden voorlopig van deportatie kon worden vrijgesteld. Zo waren er in de herfst van 1942 zo’n 17.500 mensen in dienst van de Joodsche Raad die daarmee voorlopige vrijstelling van deportatie verkregen. In september 1943 hield de raad op te bestaan toen ook de bestuursleden naar concentratiekamp Westerbork werd afgevoerd.

De rol van de voorzitters Abraham Asscher en David Cohen was na de oorlog onderwerp van felle discussies. Asscher en Cohen dachten via de Joodse Raad invloed te kunnen uitoefenen op het Duitse gezag in Nederland om te redden wat er te redden viel. Volgens menigeen had  de Joodse Raad gefaald en juist bijgedragen aan het soepel laten verlopen van de deportatie van de Nederlandse joden.

Over het dilemma waarmee de bestuursleden werden geconfronteerd gaat de zesde thema-avond van de Stichting Sobibor in het Verzetsmuseum: het dilemma dat zij meenden verantwoordelijkheid op zich te moeten nemen “om erger te voorkomen”, maar daarbij onontkoombaar moreel bedenkelijke concessies moesten doen.

Tijdens de avond zal er aandacht zijn voor het vorig jaar verschenen boek ‘Voorzitter van de Joodse Raad’ van Erik Somers waarin de herinneringen van David Cohen, zoals hij die in 1956 opschreef, zijn opgenomen. Ook wordt gesproken over ‘De Joodsche Raad Enschede’, die meer actief verzet heeft geboden. Zo werd onderduiken in Twente juist aangemoedigd, terwijl het in Amsterdam aanvankelijk werd ontraden.

De avond zal worden geleid door journalist/programmamaker Ad van Liempt. Te gast zijn o.a. Erik Somers, Hans Blom en Pim Griffioen.

Erik Somers is als historicus verbonden aan de UvA (Instituut voor Cultuur en Geschiedenis) en het NIOD. Historicus Pim Griffioen schreef samen met zijn collega Ron Zelller het vorige maand verschenen boek Jodenvervolging in Nederland, Frankrijk en België, 1940-1945. Overeenkomsten, verschillen, oorzaken. Griffioen is momenteel Postdoctoral Research Fellow bij Yad Vashem.  Hans Blom, historicus en oud-directeur van het NIOD is een autoriteit op het gebied van de bezettingstijd in Nederland.

Voorafgaand aan deze avond zal op zondag 16 oktober in het Verzetsmuseum de documentairefilm ’Het fatale dilemma’ van Willy Lindwer doorlopend te zien zijn tijdens openingsuren.

6e Sobibor thema-avond in het Verzetsmuseum: Het dilemma van de Joodse Raad.

M.m.v.: Ad van Liempt, Hans Blom, Erik Somers, Pim Griffioen.

Donderdag 20 oktober, aanvang 19.30 uur

Kosten: 7,50 euro, met korting 5,00 euro (inclusief koffie)

Reserveren via: info@verzetsmuseum.org

Onlangs maakte de filmmaakster een nieuwe montage van de historische interviews, die een groot deel van de artistieke documentaire vormen. Vier overlevenden van de opstand en de Nederlander Jules Schelvis, die ook Sobibor overleefde, spelen in de film een belangrijke rol. Lily van den Bergh zal tijdens de vertoning aanwezig zijn en zal graag vragen beantwoorden en de film kort toelichten.

Locatie:       Walter Süskind zaal, Hollandsche Schouwburg
Entree:        € 2,50 (bijdrage entree Hollandsche Schouwburg)
Datum:        13 oktober 2011
Reserveren: communicatie@hollandscheschouwburg.nl

Meer informatie: www.openstudioproducties.nl

Ook wordt de documentaire op Geschiedenis24 (website en digitaal themakanaal van de VPRO) uitgezonden.
8 oktober      om   09:11 uur   en   20:00 uur
9 oktober      om   05:11 uur
10 oktober    om   21.10 uur
11 oktober     om   17.10 uur
12 oktober    om   13.10 uur
13 oktober    om   09.10 uur
14 oktober    om   05.10 uur

Piet de Blaeij van Streekmuseum ‘Het Land van Axel’ leidt de avond en na een toelichting op de tentoonstelling door Bennie Vlaskamp interviewt Arie van Dalen Rudie Cortissos, die brieven van zijn in Sobibor omgebrachte moeder aan de tentoonstelling beschikbaar stelde.

Als tweejarig jongetje moest Rudie vanaf 1941 onderduiken op meerdere adressen. Pas eind 1944 kan hij onderduiken op het adres, waar ook zijn vader ondergedoken zit in een ruimte van 50-60 cm, tussen het plafond en de vloer van de verdieping erboven, iets waar Rudie pas veel later achterkomt. Hij heeft nauwelijks tot geen herinneringen aan zijn onderduiktijd.

Vanaf 2009 is Rudie Cortissos medeaanklager in het proces tegen Iwan Demjanjuk. ‘Mensen moeten weten wat zij elkaar kunnen aandoen, want het blijft je bezig houden. Mijn vader heeft nooit over het verleden kunnen praten. Dat neem ik hem niet kwalijk, want ik weet zelf hoe moeilijk het is.’

Frappant is dat de ouders van een van de beste vrienden van Rudie, Menno Paktor, in Axel ondergedoken geweest zijn. Paktor en zijn vrouw zijn meegekomen naar deze opening, die daarmee voor hen ook heel bijzonder is.

Na het interview wijst burgemeester Lonink op het belang van het kennis nemen van persoonlijke verhalen die de geschiedenis voor eenieder zo dichtbij brengen en daarmee tevens een duidelijke waarschuwing zijn voor het gevaar van het opzij zetten van een groep mensen, zoals in de huidige politiek zichtbaar is. Op zijn uitnodiging volgt iedereen hem door de regen naar het Streekmuseum, waar hij met het wegscheuren van een op de deur bevestigde waarschuwing ‘Achtung – Gesperrt’ de tentoonstelling opent, die hier t/m 29 oktober a.s. te zien is.

Geschiedenisdocent Dirk Roodzant van het Zeldenrust-Steelandcollege, die in 2006 de Nederlandse Educatieprijs van de Universiteit van Amsterdam won, stelde een bij deze tentoonstelling behorende doortimmerde lesbrief op voor zowel het basis- als het voortgezet onderwijs. (Alle rechten van deze lesbrieven berusten bij de auteur. Het is niet toegestaan de lesbrieven zonder diens toestemming voor andere doelen te gebruiken. Nadere informatie verkrijgbaar via het museum.)

Aan de hand van authentieke brieven en kaarten vertelt de tentoonstelling de geschiedenis van vele van de belangrijkste Joodse getto’s en nazi-kampen in de Tweede Wereldoorlog. Ook wordt met poststukken de nazi-propaganda belicht. In de loop van dit jaar werd de tentoonstelling uitgebreid met het dagboek en brieven van Wanda Verduin, die in Auschwitz stierf, en brieven van Emmy Cortissos-Dreesde en haar zus Anny, die in Sobibor werden vermoord.

De brieven en het dagboek van Wanda Verduin beslaan de periode van februari 1942 tot en met mei 1943. Ze laten zien hoe een 17-jarig Joods meisje wordt weggerukt uit haar leven in Bussum, en dan ervaart hoe het net zich steeds nauwer sluit: een ster op, niet meer met de tram, niet meer na 8 uur ’s avonds buiten, niet meer fietsen, niet meer op bezoek bij niet-Joden, steeds meer bekenden die worden opgepakt, het gevaar van razzia’s. De laatste brieven verstuurde Wanda vanuit kamp Vught.

Van Emmy Cortissos-Dreesde is een brief opgenomen uit Westerbork en een brief die zij op weg naar Sobibor uit de trein wierp. Van haar zus Anny eveneens een uit de trein gegooid briefje.

Lesmateriaal, openingstijden en adres
Bij het Land van Axel is lesmateriaal over de tentoonstelling beschikbaar voor groep 8 van het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs.

De tentoonstelling is tot en met 29 oktober te bezichtigen van woensdag tot en met vrijdag van 13.30 tot 17.00 uur en op zaterdag van 12.30 tot 16.30 uur. Voor groepen is een bezoek op afspraak mogelijk.

Het adres van streekmuseum Het Land van Axel is Noordstraat 11 in Axel. Het museum is tijdens openingsuren bereikbaar op telefoonnummer 0115-562885.

Op uitnodiging van Staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten (VWS) ontmoetten Poolse en Nederlandse jongeren elkaar bij de Anne Frank Stichting om samen te denken over (de toekomst van het) herdenken.

Rozette Kats hield een korte inleiding over de gang van zaken bij en de betekenis van de jaarlijkse herdenkingsreis naar Sobibor, waarbij veel aandacht wordt gegeven aan een zich gestaag uitbreidende samenwerking met Poolse jongeren uit de omgeving van het voormalige vernietigingskamp. Aan de hand van een korte PowerPoint presentatie werd getoond hoe de goed voorbereide jongeren deelnemen aan de rondleiding en de herdenking. Het belang hiervan voor de deelnemende nabestaanden aan de reis blijkt groot evenals hun waardering ervoor.

De dag werd afgesloten met een discussieronde in groepen, die de verschillende aspecten van herdenken benaderden in het perspectief van verleden, heden en toekomst. Alle jongeren spraken zich uit voor een voortzetting en zelfs verdieping van vieren en herdenken op 4 en 5 mei.

Deze uitkomst werd meegedeeld aan de staatssecretaris tijdens een ontvangst, enkele dagen later op haar ministerie. Mevrouw Veldhuijzen van Zanten toonde zich hier blij verrast mee, omdat dit goed aansloot bij haar wens, voor het herdenken van al die verschillende tijdens WO-II omgekomen mensen in de toekomst een goede vorm te vinden, ook t.a.v. de plaatsen in het buitenland waar de slachtoffers van de Holocaust zijn omgebracht. Afgesproken werd het contact met deze internationale groep als denktank te onderhouden.

Rob Fransman met (rechts) Regina Grüter, schrijver van het voorwoord en (links) Jetje Manheim, die samen met Rozette Kats het nawoord schreef

Medeaanklager én columnist, dat werd Rob Fransman misschien wel tegen wil en dank. Pas kort voor aanvang van het proces-Demjanjuk hoort hij van de mogelijkheid als medeaanklager te kunnen optreden. Zo sluit hij, als 23e, de rij van Nederlandse medeaanklagers. Hij ziet dit als een plicht tegenover zijn in Sobibor omgebrachte ouders Isaac Fransman en Rachel Fransman-Van Lochem.

Vanaf het moment dat hij besluit medeaanklager te zijn houdt hij een weblog bij en doet dat al snel ook voor Radio Nederland Wereldomroep (RNW). Veelvuldig is hij in München in de rechtszaal aanwezig waar hij als dubbel betrokken waarnemer het proces van waarheidsvinding volgt. Als bijvoorbeeld het originele Dienstausweis van Iwan Demjanjuk in de Russische ambassade door de juristen in ogenschouw genomen wordt is Rob Fransman daarbij aanwezig.

De combinatie van medeaanklager en columnist geven hem de unieke gelegenheid zijn ervaringen in deze zaak te beschrijven op een persoonlijke, soms relativerende, soms geëmotioneerde of zelfs humoristische manier.

Op 30 juni 2011 is het boek met de gebundelde columns, uitgegeven door Verbum Holocaust Bibliotheek, feestelijk gepresenteerd bij RNW. Ingesloten is een documentaire op dvd van de reis die Rob Fransman samen met zijn kleindochter maakte naar Sobibor. Stichting Sobibor mocht het nawoord schrijven in dit expressieve verslag van rechtbank- en persoonlijke ervaringen gedurende de anderhalf jaar die het proces-Demjanjuk duurde.

Voor een foto-impressie, volg deze links: 1 en 2 naar foto’s gemaakt door Carlo Huffener.